AC-luxatie
Laatste update:
Geschreven door Bauke Kooistra, orthopedisch chirurg
Inleiding
Een AC luxatie, of acromioclaviculaire luxatie, is een ontwrichting van het gewricht tussen het sleutelbeen en het schouderdak. Het wordt vaak veroorzaakt door een val op de schouder.
Het AC-gewricht is dus ‘uit de kom’. De ontwrichting kan gedeeltelijk of volledig zijn. De gewrichtsbanden die normaal gesproken het gewricht op zijn plaats houden, zijn gescheurd. Hoe meer banden er scheuren, hoe instabieler het sleutelbeen zal zijn.
Behandelingsopties variëren van rust, fysiotherapie tot, in sommige gevallen, een operatie.
Op deze pagina lees je meer over dit veelvoorkomende letsel.
Wat is een AC-luxatie?
Bij een AC-luxatie staat het zij-uiteinde van het sleutelbeen (clavicula) niet meer tegen het uiteinde van het schouderdak (acromion). Normaal gesproken staan deze botten tegen elkaar. Maar bij een AC-luxatie staat het sleutelbeen dus ‘uit de kom’.
Wat is het probleem precies?
Bij een AC luxatie is het gewricht tussen sleutelbeen en schouderdak uit de kom. De ontwrichting kan gedeeltelijk of volledig zijn. De oorzaak is een verscheuring van de banden die het AC gewricht normaal gesproken in de kom houden. Dit zijn:
- banden tussen sleutelbeen en schouderdak (het kapsel van het AC-gewricht), en
- banden tussen het schouderblad en het sleutelbeen (de coracoclaviculaire ligamenten).
Door een val op de schouder kunnen deze banden scheuren. Hoe meer van deze banden zijn gescheurd, hoe hoger het sleutelbeen zal staan ten opzichte van het schouderdak.
De ernst van dit letsel wordt vaak onderverdeeld in de Tossy-classificatie en de Rockwoord-classificatie. De Tossy-classificatie is wat eenvoudiger. Bij een Tossy 1 en Tossy 2 AC-luxatie staat het sleutelbeen niet of minimaal omhoog. Bij een Tossy type 3 AC-luxatie staat het sleutelbeen hoger dan het schouderdak. Dan zijn er dus meer banden gescheurd dan bij type 1 en 2.
Wat voel ik
Een AC-luxatie ontstaat altijd door een ongeval. Vaak een val direct op de schouder. Bijvoorbeeld met mountainbiken. Een AC-luxatie kan de volgende klachten geven:
- Pijn.
In de eerste dagen tot weken na het ongeval is het gebied bovenop de schouder vaak gezwollen en pijnlijk. Deze pijn en zwelling verdwijnen vaak binnen enkele weken tot maanden. - Instabiel gevoel of klikkend gevoel bovenop de schouder.
Vooral tijdens bovenhandse bewegingen of tijdens liggen op de schouder. Dit komt dan doordat het sleutelbeen geen stevige verbinding met het schouderdakbot heeft. Hoe meer banden er zijn gescheurd, hoe instabieler het sleutelbeen zal voelen. Dus dit zijn vaak mensen met een Tossy 3 AC-luxaties.
Samengevat gaat de pijn dus vaak vanzelf weg. Als mensen een instabiel AC-gewricht hebben, gaat dat meestal niet vanzelf over.
Oorzaken
Zoals gezegd wordt een AC-luxatie altijd veroorzaakt door een val of klap direct op de schouder. Vooral mensen met een contactsport lopen hier dus risico op.
Diagnose
Vaak kun je aan de buitenkant al zien dat er een AC-luxatie bestaat. Je ziet namelijk dat de zijkant van het sleutelbeen hoger staat dan normaal. Soms kun je het hoogstaande sleutelbeen handmatig naar beneden duwen. Als een pianotoets. Dat noem je het pianotoetsfenomeen.
Met een röntgenfoto kunnen we de diagnose makkelijk stellen. Subtielere vormen van een AC-luxatie (type 1 luxaties) zijn niet te zien op een röntgenfoto.
Rontgenfoto van een AC-luxatie
Behandeling
De meeste AC-luxaties kunnen goed zonder operatie worden behandeld (bron). Want als het AC-gewricht stabiel genoeg is, zullen er uiteindelijk weinig tot geen klachten overblijven. Als het sleutelbeen ernstig is verplaatst, kan een operatie zinvol zijn.
Hieronder vindt u een overzicht van de behandelingen.
Wat kan ik zelf doen tegen de klachten?
In de eerste weken na het ongeval is het vooral belangrijk om de arm niet te hoog te heffen. Want dan breng je het sleutelbeengewricht extra onder spanning. Onderhands bewegen gaat vaak wel goed. Dus dit mag je ook gewoon doen.
Slaap niet op de aangedane schouder. Want ook dan belast je het AC gewricht meer.
Kan ik het erger maken?
Nee, je kunt het niet erger maken. Je hoeft niet bang te zijn dat je nog meer banden afscheurt door normaal te bewegen. Natuurlijk kun je wel meer scheuren als je nóg een keer op de schouder valt.
Behandelingen zonder operatie
Zoals gezegd kunnen de meeste AC-luxaties goed worden behandeld zonder operatie. Deze behandelingen zijn:
- Pijnstillers
- Mitella
- Eventueel fysiotherapie
Pijnstillers
Begin met paracetamol in de maximale dosis. Zo nodig kun je daarbij nog sterkere pijnstillers nemen. Vaak zijn pijnstillers maar enkele weken nodig.
Wat ook een goede pijnstiller is, is ijs. Daardoor nemen pijn en zwelling af.
Mitella
Je kunt een simpele mitella (ook wel schouder immobilizer) dragen gedurende enkele weken, om de pijn te verminderen. Je mag de arm wel ook al uit de mitella halen om hem onderhands te bewegen. Bijvoorbeeld om te eten en drinken, en voor zelfzorg. Je kunt niets verder stuk maken door de arm te bewegen.
Fysiotherapie
Fysiotherapie kan je helpen om je te laten adviseren welke bewegingen je het best wel en niet kunt maken in de eerste weken tot maanden na het letsel.
Maar op zich kunnen spieroefeningen de stabiliteit van het AC-gewricht niet vergroten. Als je dus langdurig last hebt van een instabiel AC-gewricht, dan heeft fysiotherapie wat mij betreft geen meerwaarde.
Sport hervatten
In de praktijk kun je bovenhandse sporten vaak weer hervatten na 4 tot 6 maanden.
Operatie
Bij ernstige typen AC-luxatie (Rockwood type 4, 5 en 6) is een operatie vaak wel op zijn plaats. Omdat te verwachten valt dat dit in toekomst schouderklachten zal blijven geven.
In het geval van Rockwood type 3 AC-luxaties kan bij actieve, bovenhandse sporters ook een operatie worden overwogen, omdat deze patiënten relatief hoog risico hebben op blijvende klachten bij sporten.
Klik hier voor alle informatie rondom deze operatie.
Conclusie
Meestal herstellen de klachten van een AC-luxatie binnen een paar maanden tijd. Behandeling met pijnstillers, een mitella en eventueel fysiotherapie zijn dan voldoende. Als het sleutelbeengewricht heel instabiel is geworden, kan een operatie een goede behandeling zijn.
Video
Samenvatting van de video
In deze video leg ik uit wat een AC-luxatie is. Een AC-luxatie is een ontwrichting van het sleutelbeengewricht bovenop de schouder. Dit ontstaat meestal door een val direct op de schouder. U merkt dan vaak pijn en zwelling bovenop de schouder. Soms staat het uiteinde van het sleutelbeen duidelijk omhoog. De diagnose wordt meestal gesteld met lichamelijk onderzoek en een röntgenfoto. De behandeling hangt af van de ernst van de luxatie. Meestal is behandeling zonder operatie voldoende, met een mitella, pijnstilling en geleidelijk weer bewegen. Bij ernstige vormen of bij blijvende klachten kan een operatie nodig zijn.
In deze video bespreek ik
- Wat een AC-luxatie is
- Hoe een AC-luxatie ontstaat
- Welke klachten erbij passen
- Hoe de diagnose wordt gesteld
- Welke typen AC-luxaties er zijn
- Wanneer behandeling zonder operatie voldoende is
- Wanneer een operatie nuttig kan zijn
Volledig transcript van de video
Wat is een AC-luxatie?
Een AC-luxatie is een ontwrichting van het sleutelbeengewricht bovenop de schouder.
Mijn naam is Bauke Kooistra, schouderchirurg in Medische Kliniek Velsen. In deze video leg ik uit wat een AC-luxatie is, hoe u het herkent en welke behandelingen er zijn.
Laten we beginnen. Wat is een AC-luxatie precies?
AC staat voor acromioclaviculair gewricht. Dat is het gewricht tussen het sleutelbeen en het schouderdak, oftewel het acromion.
Bij een AC-luxatie zijn de banden die het sleutelbeen op zijn plek houden gescheurd. Daardoor steekt het sleutelbeen in meer of mindere mate omhoog. Het ligt dan niet meer netjes tegen het schouderdak aan.
Klachten bij een AC-luxatie
Een AC-luxatie ontstaat meestal door een val direct op de schouder. U merkt dan vaak direct pijn en zwelling bovenop de schouder.
Het uiteinde van het sleutelbeen kan instabiel aanvoelen en omhoog staan. Bij bewegen of erop liggen kunt u pijn, klikken of kraken voelen.
Diagnose en ernst van de AC-luxatie
Om een AC-luxatie vast te stellen doen we lichamelijk onderzoek en maken we een röntgenfoto.
Op de foto kunnen we zien of het sleutelbeen omhoog staat en hoe ver het sleutelbeen omhoog staat.
We gebruiken vaak een indeling in zes gradaties. Type 1 is het minst ernstig. Type 6 is het ernstigst.
Bij type 1 zijn de banden wat opgerekt. Bij type 6 is het sleutelbeen heel erg verplaatst.
Meestal zien we type 1 tot en met type 3.
Behandeling zonder operatie
Hoe behandelen we een AC-luxatie?
In de meeste gevallen, zoals bij type 1 en type 2, is behandeling zonder operatie voldoende.
U krijgt dan een mitella om het AC-gewricht rust te geven. Na een paar dagen mag u meestal al starten met bewegen.
U zult merken dat onderhands bewegen vaak al vrij snel goed gaat.
De pijn neemt meestal na een paar weken af. Daarna gaat u geleidelijk steeds meer doen.
Type 3 AC-luxatie
Bij een type 3 AC-luxatie hangt de behandeling af van de ernst van de klachten.
Veel mensen kunnen uiteindelijk goed functioneren zonder operatie.
Maar als u veel pijn houdt, of als u kracht en stabiliteit mist bij sport of werk, dan kan een operatie nuttig zijn.
Wanneer is een operatie nodig?
Bij de ernstigere vormen, type 4, type 5 en type 6, is de schade aan de banden zo groot dat we meestal wel een operatie adviseren.
Het sleutelbeen staat dan namelijk echt flink van zijn plaats.
De operatie die we dan doen heet een reparatie van het AC-gewricht. Dit wordt ook wel een AC-repair genoemd.
We zetten het sleutelbeen weer omlaag op de juiste plek. Daarna maken we het vast met een sterke draad of een kunstbandje tussen het sleutelbeen en een lager gelegen deel van het schouderblad.
Daardoor kunnen de banden en het sleutelbeen weer vastgroeien in de goede stand.
Reconstructie met een hamstringpees
Als het letsel al wat langer geleden is gebeurd, doen we tijdens deze operatie ook een reconstructie van de gescheurde banden.
Dat doen we dan met een hamstringpees uit het bovenbeen.
Omdat u per been meerdere hamstringpezen heeft, kunt u er meestal goed één missen.
Hoe verloopt de operatie?
De operatie gebeurt onder volledige narcose. Daarnaast krijgt u ook een plaatselijke verdoving van de arm.
U krijgt een litteken aan de voorkant van de schouder.
Na de operatie mag u in principe dezelfde dag nog met ontslag.
Herstel na de operatie
Na de operatie draagt u een mitella, meestal vier tot zes weken.
In die periode mag u de arm al wel uit de mitella halen om bepaalde veilige bewegingen te maken. Dit gebeurt ook onder leiding van een fysiotherapeut.
Als er een hamstringpees uit het been is gebruikt, mag u het been direct weer gebruiken en belasten.
Na ongeveer zes weken mag u de schouder meestal weer wat meer gaan belasten.
Sport en zwaar werk komen pas later. In de zwaarste gevallen is dat vaak ongeveer na zes maanden.
Resultaat van de operatie
De meeste mensen zijn tevreden met het resultaat.
In onderzoeken gaven mensen na deze operatie de schouder gemiddeld een rapportcijfer 9.
Risico’s en complicaties
De kans op een complicatie na deze operatie is vrij klein, maar niet nul.
Bij twee tot drie van de tien mensen kan de fixatie in de loop van de tijd deels losgaan. Meestal is dan geen nieuwe operatie nodig, omdat dit niet altijd klachten hoeft te veroorzaken.
Verder kan er een wondinfectie ontstaan. Dit gebeurt gemiddeld bij ongeveer twee van de honderd mensen. Soms moet de wond dan opnieuw worden schoongemaakt op de operatiekamer.
Ook zenuwprikkeling komt gemiddeld bij twee van de honderd mensen voor. Als dit gebeurt, herstellen de klachten meestal vanzelf.
Als laatste kan er een botbreukje ontstaan van de botten waar de fixatiematerialen aan vastzitten. Dit gebeurt ook bij ongeveer twee van de honderd mensen. Dan kan het zijn dat een nieuwe operatie nodig is.
Samenvatting
Samengevat: een AC-luxatie is een veelvoorkomende blessure van het sleutelbeengewricht.
In de meeste gevallen kunt u dit goed behandelen zonder operatie.
Alleen bij ernstige vormen of bij blijvende klachten kan een operatie nuttig zijn. Bij die operatie wordt het sleutelbeen gestabiliseerd en worden de gescheurde banden eventueel gereconstrueerd.
Zie ook: Operatie voor AC-luxatie
Veelgestelde vragen over AC-luxatie
Wat is een AC-luxatie?
Een AC-luxatie is een ontwrichting van het acromioclaviculaire gewricht. Waarbij het sleutelbeen (clavicula) en het schouderblad (scapula) niet meer goed op elkaar aansluiten. Het sleutelbeen staat dan omhoog. In het ene geval heel hoog, in het andere geval maar licht omhoog.
Hoe ontstaat een AC-luxatie?
Meestal ontstaat een AC-luxatie door een directe klap of val op de schouder, wat het gewricht kan beschadigen of ontwrichten.
Wat zijn de symptomen van een AC-luxatie?
Symptomen zijn pijn bovenop de schouder, zwelling, blauwe plekken en een duidelijk uitsteeksel van het sleutelbeen bij ernstige luxaties. Ook kun je, in een later stadium, een klikkend gevoel van het AC-gewricht houden.
Hoe wordt een AC-luxatie behandeld?
Afhankelijk van de ernst kan behandeling variëren van rust en fysiotherapie tot chirurgische interventie bij ernstigere ontwrichtingen.
Kan ik nog sporten met een AC-luxatie?
Dat hangt van het type sport af. Onderhandse sport zal zeker gaan. Bij ernstige AC-luxaties kan het zijn dat bovenhandse sport niet goed mogelijk zal zijn. Dit komt dan doordat er bij bovenhandse bewegingen teveel spanning op het instabiele AC-gewricht komt.